Nga debati për investimet elitare te shqetësimet për sigurinë kombëtare, Ishulli i Sazanit është kthyer në një nga temat më të diskutuara të momentit. Ish-ministri socialist Arben Malaj ka ngritur alarmin se projekti për zhvillimin turistik të ishullit prek jo vetëm ekonominë dhe mjedisin, por edhe interesat strategjike të Shqipërisë dhe NATO-s.
Siguria kombëtare vlen më shumë se çdo investim
Sipas Arben Malajt, bashkëjetesa mes biznesit privat dhe ushtrisë është e mundur vetëm kur:
Shteti nuk cenon sovranitetin e tij.
Nuk dëmton kapacitetet mbrojtëse.
Kapitali privat përdoret për mirëmbajtjen e aseteve strategjike.
Infrastrukturat ushtarake nuk zëvendësohen me resorte luksoze për elitën.
Ai argumenton se shumë vende të zhvilluara po rikthejnë në përdorim asetet strategjike të mbrojtjes, ndërsa Shqipëria po ndjek drejtimin e kundërt.
Pse Sazani konsiderohet strategjik?
Projektvendimi për nxjerrjen e Ishullit të Sazanit nga infrastruktura e mbrojtjes kritike dhe kalimin e tij në funksion të një investimi privat ka hapur një debat të gjerë.
I vendosur në hyrje të Kanalit të Otrantos, Sazani konsiderohet prej shekujsh një pikë kyçe për kontrollin e trafikut detar në Adriatik.
Në shekullin XVII, kronikani venedikas Pjetër Koroneli shkruante:
“Kush zotëron Sasanin, mban në dorë çelësin e të gjithë komunikimit detar midis Gjirit të Venedikut dhe pjesës tjetër të Mesdheut.”
Ndërsa gjatë periudhës komuniste, Enver Hoxha e konsideronte Sazanin dhe Karaburunin si “çelësat e Kanalit të Otrantos”.
Një ishull i kthyer në fortesë ushtarake
Për dekada me radhë, Sazani u shndërrua në një nga zonat më të fortifikuara të Shqipërisë.
Në ishull u ndërtuan:
Mbi 3,600 bunkerë.
Kilometra tunele nëntokësore.
Vendstrehime të projektuara për sulme bërthamore dhe kimike.
Infrastrukturë për mjete detare ushtarake.
Në kulmin e aktivitetit të tij, ishulli funksiononte si një qytet i vogël autonom me rreth 10 mijë banorë, shkolla, spital dhe depo strategjike.
Shqetësimet për NATO-n dhe kontrollin e Kanalit të Otrantos
Ekspertë të sigurisë argumentojnë se në epokën e luftërave hibride dhe kërcënimeve asimetrike, humbja e kontrollit ushtarak mbi Sazanin mund të reduktojë aftësinë e Shqipërisë për monitorimin e një prej korridoreve më të rëndësishme detare në rajon.
Sipas kritikëve të projektit, shndërrimi i ishullit në një zonë turistike të frekuentuar nga jahte dhe trafik privat mund të krijojë sfida të reja për kontrollin dhe mbikëqyrjen e zonës.
Rreziku për Parkun Kombëtar Detar Sazan-Karaburun
Përveç aspektit të sigurisë, shqetësime janë ngritur edhe për mjedisin.
Parku Kombëtar Detar Sazan-Karaburun konsiderohet një nga ekosistemet më të rëndësishme në Mesdheun lindor. Për dekada, statusi ushtarak i zonës ka kufizuar ndërhyrjet dhe zhvillimet intensive.
Kritikët e projektit paralajmërojnë se zhvillimet masive turistike mund të ushtrojnë presion mbi habitatet natyrore dhe biodiversitetin e zonës.
Modelet ndërkombëtare: Biznes dhe ushtri në të njëjtin territor
Arben Malaj sjell disa shembuj ndërkombëtarë ku investimet private bashkëjetojnë me funksionet ushtarake pa cenuar sigurinë kombëtare.
1. Presidio – San Francisko, SHBA
Një ish-bazë ushtarake që sot strehon biznese, hotele dhe qendra kërkimore.
Çfarë nuk ndryshoi?
Pronësia mbeti publike.
Qeveria federale ruan të drejtën e kontrollit të menjëhershëm në rast emergjence.
2. Portsmouth – Mbretëria e Bashkuar
Brenda territorit të bazës detare operojnë zona tregtare dhe turistike.
Çfarë mbeti në duart e ushtrisë?
Kontrolli i portit.
Siguria e hyrje-daljeve detare.
Infrastrukturat strategjike të NATO-s.
3. Ishulli Örö – Finlandë
Një ishull i militarizuar gjatë Luftës së Ftohtë që sot pret turistë dhe biznese private.
Por:
Ushtria finlandeze vazhdon të operojë në ishull.
Radarët dhe funksionet strategjike mbeten aktive.
Turizmi zhvillohet nën mbikëqyrjen e forcave të mbrojtjes.
Si mund të zbatohej modeli i NATO-s në Sazan?
Sipas Malajt, një model alternativ do të përfshinte:
Ruajtjen e pronësisë shtetërore
Investitorët privatë do të merrnin vetëm objekte specifike me qira afatgjatë dhe jo kontroll mbi territorin.
Ruajtjen e funksionit ushtarak
Forcat Detare dhe infrastruktura strategjike do të vazhdonin aktivitetin normal.
Transparencë institucionale
Çdo projekt do të kalonte nëpër filtra të rreptë parlamentarë dhe institucionalë, siç ndodh në vendet e NATO-s.
Pyetja që mbetet
Debati për Sazanin nuk lidhet vetëm me turizmin apo investimet.
Ai prek një çështje më të gjerë:
A po shndërrohet një aset me rëndësi historike, ushtarake dhe strategjike në një projekt ekonomik afatshkurtër, apo Shqipëria mund të gjejë një model që kombinon zhvillimin ekonomik me ruajtjen e sigurisë kombëtare dhe interesit publik?
Ndërsa diskutimet vazhdojnë, Sazani mbetet një nga pikat më të ndjeshme në debatin mes zhvillimit, sovranitetit dhe mbrojtjes kombëtare.
